İstanbul’un Bayrampaşa İlçesi’ne adını veren 45 yıllık bir “mapushane” Bayrampaşa Cezaevi. Önümüzdeki günlerde İstanbul’un en eski cezaevleri arasında bulunan Sağmalcılar, sonraki adıyla Bayrampaşa Cezaevi, yakında kapılarına kilit vuracak ve yaklaşık 6 bin mahkûm Silivri’de inşası süren Türkiye’nin en büyük cezaevine sevk edilecek. Koğuşlarında volta atan ünlü simaları ve Hayata Dönüş Operasyonu ile hafızalardan silinmeyen cezaevinde kalan mahkûmlar Silivri’deki L tipi cezaevine nakledilirken, Türkiye’nin en meşhur cezaevi ünvanını elinde bulunduran Bayrampaşa Cezaevi ise tarih sayfalarındaki yerini alacak.

45 YILDA KİMLER GELDİ KİMLER GEÇTİ

Koğuşlarında kabadayılardan hukukçulara, siyasetçilerden yazarlara, gazetecilerden sanatçılara ve iş adamılarına kadar onbinlerce insanı barındıran Bayrampaşa Cezaevi, 1963’ten 2008‘e kadar geçen 45 yıl içerisinde basında en çok yer alan, yazarların en çok kaleme aldığı ve filmlere en fazla konu olan cezaevi oldu. 1963 yılında hizmete giren Bayrampaşa Cezaevi koğuşlarından bugüne kadar aralarında Dündar Kılıç, Hüseyin Heybetli, Alaattin Çakıcı, Sedat Peker, Sedat Şahin gibi organize suç örgütleri dünyasının en tanınmış isimlerinin de bulunduğu çok sayıda adli mahkûm geldi geçti.

Nazlı Ilıcak, İbrahim Tatlıses, Çetin Altan, Kuzey Vargın, Selahattin Güçlü, Erdal Atabek, Deniz Som, Gencay Şaylan, Ali Sirmen gibi gazeteci, yazar ve sanatçıların da zaman zaman geçici adresi olan Bayrampaşa Cezaevi, mahkûm isyanları, çatışmalar, firarlar ve cinayetler ile kamuoyunun gündeminden hiç düşmedi. Dev - Sol davasından yargılanan Dursun Karataş ve Bedri Yağan da 25 Ekim 1989 günü Bayrampaşa Cezaevi’nden firar etti. Karataş ile Yağan’ın firarı bugün bile sırrını koruyor.

BAYRAMPAŞA’DAN BASIN TARİHİNE

9 Mayıs 1994’te tecavüz suçundan tutuklu bulunan 5 kişinin, şişlenerek ve boğularak öldürülmesi, aynı yılın 18 Temmuz’unda sol bir örgüte üye oldukları gerekçesiyle tutuklu bulunan 7 kişinin infaz koruma memuru elbisesi giyerek firar etmesi, 20 Eylül 1999’da organize suç örgütü liderlerinden Alaaddin Çakıcı’nın yeğeni Kenan Ali Gürsel ile Hakan Çillioğlu’nun adamları arasında çıkan çatışmada 8 kişinin hayatını kaybetmesi, bu olaydan bir yıl sonra yine Çakıcı’nın adamları ile Kurban Yazoğlu’nun adamları olduğu belirtilen grup arasında çatışmada 2 kişinin ölmesi cezaevinin gündeme gelmesini sağladı.

Yıllarca organize suç örgütlerinin başındaki isimleri ağırlayan cezaevinde neler olmadı ki. Kimi zaman Dündar Kılıç arkadaşlarıyla beraber koğuş mahkemesi kurup gardiyanları yargıladı, kimi zaman Sedat Peker koğuşunu ev gibi döşetip koşu bandında spor yaptı. Yazdığı bir yazıdan dolayı hüküm giyen Nazlı Ilıcak cezaevine gizlice kalem şeklindeki fotoğraf makinesini sokmaya çalışırken yakalandı. Bayrampaşa Cezaevi’ndeki ilginç yaşam mahkûmlarla da sınırlı olmadı. 1995 - 1996 yılları arasında cezaevinde görev yapan C blok ikinci müdürlerinden Osman Çetinay, “Bana Şans Dile”, Sedat Erdoğdu ise, “Acı Biber Gibisin” adıyla kaset çıkardı ve müdürlük görevinden sonra müzik piyasasında boy göstermeye başladı.

GÜVERCİNLE UYUŞTURUCU SOKTULAR

Bayrampaşa Cezaevi, çatışma, firar ve kazılan metrelerce tünellerin yanı sıra birbirinden ilginç olaylarla da gündeme geldi. Bunlardan en ilginci ise cezaevine güvercinlerle uyuşturucu sokulmasıydı. 1980’li yıllarda cezaevine güvercinlerle uyuşturucu sokulduğuna dair ihbar alan cezaevi yönetimi, güvercin yetiştiren tutuklu Ö.A.’nın bir ziyaretçisine güvercinlerinden hediye ettiğini tespit etti. Güvercinin bir süre sonra boynuna bağlanan uyuşturucu paketleri ile cezaevinin bahçesine tekrar gelip konduğu anlaşılınca, cezaevine uyuşturucunun bu ilginç yöntemle sokulduğu ortaya çıktı.

Bayrampaşa Cezaevi son olarak, “Bayrampaşa Ben Fazla Kalmayacağım” adlı sinema filmine evsahipliği yaptı. Senaryosu mahkûmlar tarafından yazılan filmde 24’ü başrollerde olmak üzere 100’den fazla mahkûm ve 26 infaz koruma memuru rol aldı.

Hapishanenenin yerine ne gelecek hâlâ belirsiz

Kİmİ zaman 30 kişilik koğuşlarda 200 kişinin kaldığı, koğuş koridorlarının yer yataklarıyla dolduğu, ranzaların üç kata çıkartıldığı Bayrampaşa Cezaevi’ndeki mahkûmların da taşınacağı Silivri L Tipi Cezaevi’nin mart ayında bitirileceği açıklanırken boşaltıldıktan sonra yıkılacak olan Bayrampaşa Cezaevi'nin yerine ne yapılacağı ise henüz belli değil.

Yıllarca cezaevi ile iç içe yaşayan vatandaşlar ve esnaf üniversite, kültür merkezi ya da alışveriş merkezi yapılacağına yönelik söylentiler dolaştığını ancak yetkililerin kendilerine resmi bir bilgi vermediğini söylüyor.

AyŞe Dönmez: Cezaevinin kaldırılması bizim için iyi olacaktır. Buraya ne yapılacağını bilmesek de çocuklarımız artık asker görmeyecek, oyunlarında silah kullanmayacak. Semtimizin görüntüsü güzelleşecek ve cezaevi ile anılmaktan kurtulacağız.

ErtuĞrul HekİmoĞlu:Cezaevi ilçemizin imajını kötü etkileyen bir yerdi. Bayrampaşa dediğimizde insanlar direkt cezaevi diyordu. Semtimizin eğitimle sanatla anılmasını isteriz.

İsmaİl Kum (Esnaf): Cezaevinin burada olması bizim için eksi bir şey ifade etmiyordu. Cezaevine gelen mahkûm yakınları, çalışan gardiyanlar, iyi birer müşteriydi. Operasyonlarla gündeme gelmek, tanınmak istemezdik.

Adem HatİpoĞlu (Esnaf): Cezaevinden çok memnunduk gardiyanlarla ve askerlerle ilişkimiz çok iyiydi. Esnaf olarak cezaevinin kalmasını isterdim ancak burada yaşayan biri olarak cezaevi kalktığında mahallemizin daha yaşanabilir bir yer olacağını düşünüyorum.

Zeynep Bilir (mahkûm yakını): Cezaevinin Silivri’ye taşınmasını ulaşım zorluğundan dolayı istemiyorum. Ancak cezaevi koşulları mahkûmlar için daha iyi olacaksa tabii ki gitsin. Taşınma, ilçeyi hem ekonomik hem de sosyal olarak kayıba uğratacaktır. Cezaevi koşulları iyileşecek belki ama 3 kişilik ya da tek kişilik koğuşlara yerleştirilen mahkûmların birbiri ile ilişkisi azalacak ve bu da onları psikolojik olarak yalnızlığa itecek.

Dünyaca tanınmasını bir film sağladı

BayrampaŞa Cezaevi’nde yaşananlar Türkiye’de uzun zaman yasaklanan, senaryosunu dünyaca ünlü yönetmen Oliver Stone’nun yazdığı ve Alan Parker’ın yönetmenliğini üstlendiği 1978 yapımı, “Geceyarısı Ekspresi” filmine de konu oldu. 1970’de İstanbul’a gelen New Yorklu William Billy Hayes’in Yeşilköy Havalimanı’ndan çıkış yaparken üzerinde uyuşturucuyla yakalanması ile başlayan film, Hayes’in tutuklanması ve önce Bayrampaşa Cezaevi’ne ardından da İmralı’ya gönderilmesini anlatıyordu.

Hayes’in firar edip ülkesine dönmesiyle biten filmdeki işkence sahneleri Türkiye’de tepkilere neden oldu ve film uzun bir süre yasaklandı. Bayrampaşa Cezaevi de bir film aracılığıyla dünya kamuoyu tarafından tanınmış oldu.

EN KARANLIK SAYFA: HAYATA DÖNÜŞ

Takvimler 19 Aralık 2000’i gösterdiğinde cezaevlerindeki tutuklu ve hükümlülerin F tipi hücre sistemine geçişi engellemek amacıyla başlattıkları ölüm oruçlarına son vermek bahanesiyle Türkiye genelindeki 20 cezaevinde eş zamanlı bir operasyon düzenlendi. 30’u tutuklu 2’si asker 32 kişinin öldüğü ve yüzlerce kişinin yaralandığı kanlı operasyonun Bayrampaşa ayağında da 12 kişi yaşamını yitirdi, 57 kişi yaralandı. Operasyondan sonra düzenlenen tutanaklarda ölümlerin, mahkûmların silahlı direnişinden kaynaklandığı, bazı mahkûmların arkadaşları tarafından vurulduğu iddia edildi ancak bilirkişi ve otopsi raporları bu tutanakları yalanladı. Rapora göre, mahkûmların silahlı bir direnişi olmadı. Ölümlerin çoğu, aşırı şekilde atılan gaz bombalarının neden olduğu yanıklardan, 100 metre uzaktan ateş edilen silahlardan ve bıçakla yaralanmalardan kaynaklandı. Hazırlanan raporda, koğuşlardan ateş edilmediği, öldürücü dozun çok üzerinde gaz bombası kullanıldığı, 6 kadın mahkûmun yandığı C - 1 koğuşunda patlayanlar hariç 45 patlamamış bomba bulunduğu, silah atışlarının idari kısımdan, çatılardan ve mazgallardan yapıldığı belirtildi. Türkiye cezaevleri tarihinin bu en kanlı sayfası geçen 8 yıla rağmen aydınlatılamadı.